Ngày nay, thông tin nghề nghiệp ngày càng phong phú và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động, nhiều học sinh đứng trước áp lực lựa chọn ngành học phù hợp. Các chuyên gia giáo dục cho rằng thay vì chạy theo những ngành nghề được truyền thông nhắc đến như “xu hướng”, người học cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa năng lực cá nhân, sở thích và triển vọng phát triển dài hạn để đưa ra quyết định nghề nghiệp bền vững.
Chọn ngành theo năng lực và đam mê thay vì chạy theo xu hướng
Sự bùng nổ thông tin trong thời đại số khiến nhiều lĩnh vực được nhắc đến như những ngành nghề “thời thượng”, đặc biệt là các lĩnh vực liên quan đến công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu hay vi mạch bán dẫn. Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục, việc lựa chọn ngành học chỉ dựa trên sức hút của thị trường hoặc mức thu nhập kỳ vọng có thể dẫn đến những quyết định thiếu phù hợp với năng lực cá nhân.
Trần Thanh Phương, học sinh lớp 12 tại TP.HCM, từng cân nhắc theo học ngành vi mạch bán dẫn sau khi liên tục nghe nhắc đến lĩnh vực này trên các phương tiện truyền thông. Thông tin về nhu cầu nhân lực lớn và mức thu nhập hấp dẫn của kỹ sư vi mạch – có thể đạt tới hàng tỷ đồng mỗi năm – khiến nhiều học sinh quan tâm.
Tuy nhiên, sau khi tìm hiểu sâu hơn, Phương nhận ra thế mạnh của bản thân lại nằm ở các môn khoa học xã hội và ngoại ngữ, trong khi kiến thức tự nhiên – nền tảng quan trọng đối với ngành vi mạch – không phải là lĩnh vực em thực sự nổi trội. Nhận thức rõ yêu cầu chuyên môn cao của ngành này, Phương quyết định lựa chọn ngành kinh tế đối ngoại, phù hợp hơn với năng lực và sở thích cá nhân.
Theo PGS.TS Vũ Anh Tuấn (Trường Đại học Việt Đức), câu chuyện của Phương phản ánh thực tế phổ biến hiện nay: nhiều học sinh lựa chọn ngành học dựa trên thông tin từ gia đình, bạn bè hoặc mạng xã hội mà chưa đánh giá đầy đủ năng lực và mục tiêu dài hạn của bản thân. Trong khi đó, quyết định nghề nghiệp có thể ảnh hưởng sâu sắc đến con đường phát triển của mỗi cá nhân trong nhiều năm sau.
PGS.TS Vũ Anh Tuấn đã đề xuất nguyên tắc “3×3” để giúp học sinh tiếp cận việc chọn nghề một cách khoa học hơn. Theo phương pháp này, học sinh trước hết xác định ba nghề nghiệp mong muốn trong khoảng 5 năm tới; với mỗi nghề, lựa chọn ba ngành học phù hợp; sau đó xác định ba trường đại học đào tạo ngành đó. Tổng cộng, học sinh sẽ có chín lựa chọn khả thi để cân nhắc và so sánh.
Phương pháp này giúp người học vừa tham khảo ý kiến từ gia đình và thầy cô, vừa dựa trên năng lực cá nhân và điều kiện thực tế như học lực, tài chính gia đình hoặc môi trường đào tạo. ThS Trần Thị Như Quỳnh – Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn tuyển sinh Trường Đại học Văn Hiến – cho rằng việc xác định định hướng nghề nghiệp sớm giúp học sinh tránh được tình trạng thay đổi ngành học sau khi đã nhập học, vốn có thể gây tốn kém về thời gian và chi phí.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp. Thay vì áp đặt, phụ huynh nên đóng vai trò đồng hành, hỗ trợ và tạo điều kiện để con em tự tìm hiểu và đưa ra quyết định phù hợp với bản thân.
Hướng nghiệp trong thời đại trí tuệ nhân tạo: Thích nghi thay vì lo sợ
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc thị trường lao động toàn cầu. Theo báo cáo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), nhu cầu nhân lực trong các lĩnh vực như AI, phân tích dữ liệu lớn, an ninh mạng, phát triển phần mềm và công nghệ bán dẫn sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới.
Song song với đó, các ngành thiết yếu như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, xây dựng và logistics cũng được dự báo mở rộng đáng kể về quy mô việc làm. Tuy nhiên, báo cáo này cũng chỉ ra rằng gần 40% kỹ năng hiện tại của người lao động có thể trở nên lỗi thời vào năm 2030, và khoảng 59% lực lượng lao động toàn cầu cần được đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng để thích nghi với sự thay đổi của thị trường.
Những con số này cho thấy yêu cầu ngày càng cao về khả năng học tập suốt đời, kỹ năng công nghệ và năng lực thích ứng của người lao động trong kỷ nguyên số.
Theo ThS Từ Hữu Công (Trường Đại học Bình Dương), AI hiện không còn giới hạn trong lĩnh vực công nghệ mà đã lan tỏa vào nhiều ngành nghề khác như tài chính, truyền thông, sản xuất và giáo dục. Điều này khiến không ít học sinh lo lắng về khả năng cạnh tranh nghề nghiệp trong tương lai.
Kết quả khảo sát của Trường Đại học Bình Dương với 300 học sinh lớp 12 cho thấy: 72% lo ngại lựa chọn sai ngành do công nghệ thay đổi quá nhanh; 64% cho rằng AI khiến thị trường lao động cạnh tranh hơn; và 57% cảm thấy bản thân khó tạo ra sự khác biệt trong môi trường việc làm mới.
Theo các chuyên gia, thay vì xem AI như một “mối đe dọa”, người học cần coi đây là công cụ hỗ trợ giúp nâng cao hiệu quả học tập và làm việc. Để thích ứng với sự thay đổi này, các cơ sở giáo dục cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng khuyến khích tư duy độc lập, tăng cường thảo luận, phản biện và triển khai các dự án thực tiễn.
Bên cạnh đó, việc đào tạo kỹ năng mềm, kỹ năng số và tăng cường liên kết với doanh nghiệp cũng được xem là yếu tố quan trọng giúp sinh viên sẵn sàng bước vào thị trường lao động trong tương lai.
Ở cấp phổ thông, công tác hướng nghiệp cũng đang được triển khai ngày càng sớm. Theo cô Nguyễn Thị Ngọc Trâm – giáo viên Trường THCS Trần Văn Ơn (TP.HCM), nhiều học sinh đã bắt đầu suy nghĩ về lựa chọn nghề nghiệp ngay từ bậc THCS. Giai đoạn chuyển tiếp sau THCS được xem là bước ngoặt quan trọng, vì vậy các hoạt động tư vấn và trải nghiệm nghề nghiệp đang được nhiều trường học chú trọng đẩy mạnh.
Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh và thị trường lao động liên tục thay đổi, lựa chọn ngành học không chỉ dựa trên “độ hot” của ngành nghề mà cần đặt trong mối quan hệ với năng lực cá nhân, sự đam mê và khả năng thích ứng lâu dài. Đây được xem là yếu tố then chốt giúp người trẻ xây dựng con đường nghề nghiệp bền vững trong tương lai.
Với hơn 10 năm hoạt động trong lĩnh vực đầu tư và phát triển giáo dục, StudyCare Education tự hào là đơn vị hàng đầu trong việc cung cấp các dịch vụ học thuật, đảm bảo sự vững chắc về nền tảng kiến thức. Nếu có bất kỳ khó khăn nào và cần được hỗ trợ ngay lập tức về vấn đề học tập, ôn luyện, hãy liên hệ ngay với StudyCare Education để nhận được sự tư vấn và hỗ trợ nhiệt tình từ những giảng viên xuất sắc nhất của chúng tôi:
– Thầy Nguyễn Công Thành: Tiến sĩ Tài chính Quốc Tế – RMIT University 🇦🇺 (Top 223 QS World University Rankings), Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam 🇳🇱 (Top 197 QS World University Rankings), Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội 🇻🇳.
– Cô Phạm Thị Anh Thư: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University (học bổng toàn phần 100%), Thạc sĩ Tài chính Ngân hàng – Đại học Kinh tế Tài chính TP.HCM, Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội, T.E.S.O.L. certificate (High Distinction) – Advanced College of Languages and Training Canada 🇨🇦.
– Thầy Trần Lê Khang: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University, Thạc sĩ Kinh tế học – Erasmus University Rotterdam, TOEIC 980 điểm, IELTS 8.5.
– Thầy Nguyễn Hoàng Phú: Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam, Cử nhân ngành Kinh tế Tài chính – RMIT University, Giảng viên các chương trình chất lượng cao giảng dạy 100% bằng tiếng Anh trường Đại học FPT.
– Thầy Phạm Hữu Vinh: Nghiên cứu sinh Bác sĩ Chuyên khoa I – Đại học Y Dược TP.HCM, Cử nhân Y Khoa – Kỹ thuật Hình ảnh Y học, Đại học Y Dược TP.HCM.
– Thầy Nguyễn Thanh Liêm: Tiến sĩ Kinh tế – Đại học Kinh tế Luật (ĐHQG HCM), Thạc sĩ Khoa học Tài chính Kế toán – Đại học Bangor (Học bổng toàn phần tại Anh Quốc), Cử nhân Kinh tế Đối ngoại, Đại học Quốc gia TP.HCM.
cùng rất nhiều CB-GV-NV xuất sắc khác tại StudyCare Education.
