Tình trạng thiếu sách giáo khoa kéo dài tại nhiều địa phương trong những tuần đầu năm học 2026–2027 đang đặt ra câu hỏi lớn về năng lực dự báo nhu cầu, tổ chức đặt hàng và phân phối một mặt hàng có tính thiết yếu đối với học sinh. Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, sự khan hiếm năm nay xuất phát từ nhiều nguyên nhân đồng thời, trong đó nổi bật là việc nhiều trường chưa chủ động đặt sách sớm, tâm lý chờ sách giáo khoa miễn phí của một bộ phận phụ huynh và tình trạng nhu cầu tăng đột biến trong thời gian ngắn. Những yếu tố này cộng hưởng đã tạo ra áp lực lớn lên hệ thống phát hành, đặc biệt tại các đô thị đông dân như TP HCM.
Nhu cầu bị dồn nén khiến hệ thống cung ứng rơi vào thế bị động
Trong gần một tháng qua, tình trạng thiếu sách giáo khoa xuất hiện tại nhiều địa phương như Huế, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt rõ tại TP HCM. Không ít phụ huynh phải xếp hàng dài tại các nhà sách, tìm mua từng cuốn riêng lẻ, thậm chí tình trạng này vẫn tiếp diễn sau ngày khai giảng.
Năm học 2026–2027 cũng đánh dấu thay đổi đáng chú ý khi cả nước sử dụng chung bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thay vì nhiều bộ sách như trước. Trong bối cảnh đó, nhiều hiệu trưởng và đại diện các đơn vị phát hành cho rằng mức độ khan hiếm sách năm nay là hiện tượng hiếm gặp trong nhiều năm.
Theo đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, nguyên nhân đầu tiên đến từ thay đổi trong cách tổ chức đặt mua sách tại nhiều địa phương. Một số nơi chủ trương không tiếp tục mua sách thông qua kênh trường học, trong khi nhiều cơ sở giáo dục tập trung cho quá trình sáp nhập, kiện toàn bộ máy quản lý nên chưa tổ chức đặt sách thay phụ huynh như những năm trước.
Riêng tại TP.HCM, tính đến ngày 25/8 có 197 trường thuộc nhóm chưa triển khai đặt sách tập trung. Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở nhiều tỉnh, thành khác. Khi kênh trường học không còn giữ vai trò đặt hàng ổn định như trước, nhu cầu mua sách chuyển mạnh sang hệ thống bán lẻ, tạo ra mức độ biến động lớn hơn trong khâu phân phối.
Một nguyên nhân khác đến từ tâm lý chờ đợi chính sách hỗ trợ sách giáo khoa miễn phí. Một bộ phận phụ huynh không mua sách từ sớm vì kỳ vọng con em mình sẽ được cấp sách, khiến nhu cầu thực tế trong thị trường không được thể hiện đầy đủ ngay từ đầu. Điều này làm các công ty phát hành khó xác định chính xác số lượng cần nhập. Nếu nhập quá nhiều, doanh nghiệp có nguy cơ tồn kho; nếu nhập thận trọng, nguy cơ thiếu hàng lại tăng. Vì vậy, nhiều đơn vị lựa chọn phương án dự trữ hạn chế, dẫn tới nguồn cung tại các điểm bán lẻ không theo kịp nhu cầu khi thị trường bất ngờ tăng mạnh.
Tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn khi các trường đồng loạt thông báo chưa có nguồn sách miễn phí. Phụ huynh trong thời gian ngắn cùng đổ về nhà sách để mua, trong khi các trường cũng đồng thời gửi thêm đơn đặt hàng bổ sung. Nhà xuất bản vì thế phải chịu áp lực kép: vừa đáp ứng nhu cầu bán lẻ trực tiếp cho phụ huynh, vừa xử lý lượng đơn đặt hàng tăng nhanh từ các cơ sở giáo dục. Hệ thống cửa hàng và phát hành rơi vào tình trạng quá tải, đặc biệt tại những khu vực có dân số đông. Theo đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đây là tình huống chưa từng xuất hiện ở mức độ tương tự trong những năm học trước.
Tại TP HCM, Sở Giáo dục và Đào tạo cho biết đến tối 10/9 vẫn còn một số ít học sinh chưa có đủ sách giáo khoa, dù không công bố số liệu cụ thể. Cơ quan này cũng nhận định hiện tượng chen lấn tại các điểm bán không hoàn toàn chỉ đến từ nhu cầu của người dân thành phố, mà còn có phụ huynh từ các tỉnh lân cận tìm đến TP HCM để mua sách. Đến thời điểm hiện tại, các trường trên địa bàn đã cơ bản hoàn tất việc xác định số lượng còn thiếu và chốt nhu cầu đặt mua bổ sung, nhằm sớm bảo đảm đủ sách cho học sinh.
Cần quản lý sách giáo khoa như mặt hàng thiết yếu của hệ thống giáo dục
Tình trạng khan hiếm sách đầu năm không chỉ phản ánh vấn đề trong khâu bán lẻ mà còn cho thấy những hạn chế trong toàn bộ chuỗi dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ và phân phối. Trước đó, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng việc học sinh chưa có đủ sách giáo khoa cho thấy hệ thống cung ứng vẫn còn những bất cập cần được xem xét nghiêm túc. Theo ông, sách giáo khoa cần được quản lý tương tự một mặt hàng thiết yếu, có tính đặc thù cao và không nên đặt mục tiêu lợi nhuận lên trên yêu cầu bảo đảm cung ứng đầy đủ, đúng thời điểm.
Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ quan quản lý, nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành và cơ sở giáo dục. Thay vì chỉ phản ứng khi thiếu sách xảy ra, các bên cần xây dựng cơ chế dự báo nhu cầu sớm hơn, cập nhật dữ liệu theo từng địa bàn và có mức dự trữ phù hợp với những biến động có thể phát sinh. Trong điều kiện cả nước sử dụng chung một bộ sách, việc dự báo càng cần chính xác vì bất kỳ sai lệch nào trong ước tính nhu cầu cũng có thể tạo ra áp lực lớn lên hệ thống sản xuất và phân phối. Khi nguồn cầu bị dồn vào cùng một thời điểm, khả năng điều phối kho hàng, vận chuyển và bổ sung sách giữa các địa phương trở thành yếu tố quyết định.
Bên cạnh đó, sự thay đổi trong phương thức mua sách cũng cần được tính toán kỹ. Nếu các trường không còn đặt mua tập trung, hệ thống phân phối bán lẻ phải có đủ năng lực thay thế vai trò đó. Ngược lại, nếu việc mua qua trường vẫn được duy trì ở một số địa phương, quy trình đặt hàng cần hoàn tất sớm để tránh xảy ra tình trạng nhiều đơn vị cùng gửi yêu cầu bổ sung sát thời điểm khai giảng. Tâm lý chờ sách miễn phí của phụ huynh cũng cho thấy chính sách hỗ trợ cần được thông tin rõ ràng và sớm hơn. Khi người dân chưa biết chắc mình có thuộc diện được cấp sách hay không, quyết định mua sớm rất dễ bị trì hoãn. Vì vậy, ngoài bài toán sản xuất và phát hành, việc truyền thông chính sách cũng có vai trò quan trọng. Thông tin về đối tượng được hỗ trợ, thời điểm cấp phát và phạm vi áp dụng cần được công bố minh bạch để phụ huynh có thể chủ động quyết định.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các đơn vị liên quan phối hợp bảo đảm đủ sách giáo khoa cho những trường còn thiếu trước ngày 15/9. Đây là giải pháp trước mắt để xử lý tình trạng khan hiếm trong năm học này. Tuy nhiên, về lâu dài, vấn đề cần được nhìn nhận rộng hơn. Sách giáo khoa là một cấu phần cơ bản của hoạt động dạy học, vì vậy việc để học sinh thiếu sách sau khai giảng không chỉ là sự cố của khâu thương mại mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền học tập và tính liên tục của quá trình giáo dục.
Một cơ chế cung ứng hiệu quả cần bảo đảm ba yếu tố: dự báo đúng nhu cầu, phân phối đúng địa bàn và cung cấp đúng thời điểm. Chỉ khi ba khâu này được kết nối bằng dữ liệu thống nhất và trách nhiệm rõ ràng, tình trạng phụ huynh phải xếp hàng, “săn” từng cuốn sách vào đầu năm học mới có thể được hạn chế. Từ bài học của năm học 2026–2027, việc tổ chức thị trường sách giáo khoa vì thế cần được chuyển từ tư duy phản ứng theo mùa vụ sang quản lý chủ động hơn, trong đó ưu tiên hàng đầu vẫn phải là bảo đảm mọi học sinh có đủ sách để học ngay từ những ngày đầu năm học.
Với hơn 10 năm hoạt động trong lĩnh vực đầu tư và phát triển giáo dục, StudyCare Education tự hào là đơn vị hàng đầu trong việc cung cấp các dịch vụ học thuật, đảm bảo sự vững chắc về nền tảng kiến thức. Nếu có bất kỳ khó khăn nào và cần được hỗ trợ ngay lập tức về vấn đề học tập, ôn luyện, hãy liên hệ ngay với StudyCare Education để nhận được sự tư vấn và hỗ trợ nhiệt tình từ những giảng viên xuất sắc nhất của chúng tôi:
– Thầy Nguyễn Công Thành: Tiến sĩ Tài chính Quốc Tế – RMIT University 🇦🇺 (Top 223 QS World University Rankings), Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam 🇳🇱 (Top 197 QS World University Rankings), Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội 🇻🇳.
– Cô Phạm Thị Anh Thư: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University (học bổng toàn phần 100%), Thạc sĩ Tài chính Ngân hàng – Đại học Kinh tế Tài chính TP.HCM, Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội, T.E.S.O.L. certificate (High Distinction) – Advanced College of Languages and Training Canada 🇨🇦.
– Thầy Trần Lê Khang: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University, Thạc sĩ Kinh tế học – Erasmus University Rotterdam, TOEIC 980 điểm, IELTS 8.5.
– Thầy Nguyễn Hoàng Phú: Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam, Cử nhân ngành Kinh tế Tài chính – RMIT University, Giảng viên các chương trình chất lượng cao giảng dạy 100% bằng tiếng Anh trường Đại học FPT.
– Thầy Phạm Hữu Vinh: Nghiên cứu sinh Bác sĩ Chuyên khoa I – Đại học Y Dược TP.HCM, Cử nhân Y Khoa – Kỹ thuật Hình ảnh Y học, Đại học Y Dược TP.HCM.
– Thầy Nguyễn Thanh Liêm: Tiến sĩ Kinh tế – Đại học Kinh tế Luật (ĐHQG HCM), Thạc sĩ Khoa học Tài chính Kế toán – Đại học Bangor (Học bổng toàn phần tại Anh Quốc), Cử nhân Kinh tế Đối ngoại, Đại học Quốc gia TP.HCM.
cùng rất nhiều CB-GV-NV xuất sắc khác tại StudyCare Education.
