Trước thềm năm học 2026–2027, yêu cầu xây dựng một nền giáo dục “học thật, thi thật, nhân tài thật” tiếp tục được đặt ra như một định hướng quan trọng. Tuy nhiên, những vụ việc liên quan đến gian lận thi cử, làm đẹp học bạ hay chạy theo chỉ tiêu thành tích trong thời gian qua cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế vẫn còn đáng kể. Theo các chuyên gia giáo dục, muốn tạo ra thay đổi thực chất, vấn đề không thể chỉ được giải quyết ở khâu thi cử hay chấm điểm, mà cần bắt đầu từ cách đánh giá nhà trường, giáo viên, chất lượng người học và cả những kỳ vọng đang tồn tại trong mỗi gia đình.
Cần thay đổi cách đánh giá để thoát khỏi áp lực thành tích
Thông điệp “học thật, thi thật, nhân tài thật” không phải là một yêu cầu mới. Trước đây, ngành giáo dục từng đặt ra chủ trương này trong bối cảnh hàng loạt sai phạm nghiêm trọng tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2018 ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình gây ảnh hưởng lớn đến niềm tin xã hội đối với tính công bằng của thi cử. Đến trước năm học 2026–2027, yêu cầu này một lần nữa được nhấn mạnh, với trọng tâm là xây dựng những thước đo cụ thể hơn về chất lượng, hiệu quả và sự tiến bộ thực tế của người học.
Việc thông điệp này tiếp tục được nhắc lại cho thấy câu chuyện về chất lượng thực chất của giáo dục vẫn chưa được giải quyết triệt để. Những vụ việc gian lận thi cử được phát hiện tại một số địa phương thời gian gần đây tiếp tục đặt ra câu hỏi về nguyên nhân sâu xa của bệnh thành tích và khả năng kiểm soát những biểu hiện làm sai lệch kết quả học tập.
Theo PGS.TS, NGƯT Đặng Quốc Thống, Chủ tịch Hội đồng Trường THCS Đoàn Thị Điểm, mục tiêu xây dựng một nền giáo dục “học thật, thi thật, nhân tài thật” là đúng đắn nhưng không thể đạt được nếu chỉ đặt trách nhiệm lên giáo viên. Giáo viên là người trực tiếp đánh giá và cho điểm học sinh, nhưng họ chỉ là một mắt xích trong một hệ thống rộng hơn.
Khi hiệu trưởng vẫn được đánh giá chủ yếu thông qua tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ hoàn thành chương trình hay kết quả thi đua; khi giáo viên chịu áp lực vì số lượng học sinh chưa đạt yêu cầu; và khi nhà trường liên tục phải bảo đảm những chỉ tiêu báo cáo, việc yêu cầu không chạy theo thành tích sẽ rất khó tạo ra thay đổi thực sự.
Một trong những mâu thuẫn lớn hiện nay là giáo dục luôn nhấn mạnh nguyên tắc lấy người học làm trung tâm, nhưng nhiều tiêu chí đánh giá nhà trường vẫn tập trung vào những con số thành tích. Nếu một cơ sở giáo dục được nhìn nhận thông qua số học sinh giỏi, tỷ lệ đỗ vào lớp 10 hoặc số giải thưởng đạt được, mục tiêu giáo dục rất dễ bị chuyển từ phát triển năng lực người học sang bảo đảm kết quả thi đua.
Vì vậy, cách đánh giá cần được điều chỉnh theo hướng coi trọng sự tiến bộ của học sinh. Học sinh học đến đâu cần được đánh giá đúng đến đó. Một kết quả trung bình, yếu hoặc chưa đạt không nhất thiết là điều cần che giấu, mà ngược lại có thể trở thành căn cứ quan trọng để giáo viên và nhà trường xác định những khoảng trống kiến thức, từ đó đưa ra giải pháp hỗ trợ phù hợp.
Thước đo có ý nghĩa hơn không phải chỉ là có bao nhiêu học sinh thuộc nhóm giỏi, mà là sau một quá trình học tập, người học đã tiến bộ như thế nào so với chính điểm xuất phát của mình. Nếu một học sinh chưa đạt kết quả cao nhưng có sự cải thiện rõ rệt về kiến thức, kỹ năng và khả năng tự học, đó vẫn là một kết quả giáo dục đáng được ghi nhận.
Từ góc độ này, các báo cáo về giáo dục cũng cần phản ánh đúng thực tế. Một báo cáo chưa có những con số đẹp nhưng trung thực vẫn có giá trị hơn một báo cáo được điều chỉnh nhằm tạo cảm giác thành công. Một nhà trường có thể còn những điểm yếu, nhưng việc nhận diện đúng hạn chế và có giải pháp khắc phục mới thể hiện trách nhiệm thực sự trong quản trị giáo dục.
Bên cạnh cách đánh giá, thực tiễn tổ chức chương trình cũng đặt ra những vấn đề cần được nhìn nhận ở góc độ dài hạn. PGS.TS Đặng Quốc Thống dẫn thực tế tại một trường học có hơn 600 học sinh lớp 12 nhưng chỉ vài chục em lựa chọn tổ hợp Khoa học tự nhiên để dự thi, trong khi phần lớn lựa chọn các môn xã hội. Theo ông, nếu xu hướng này kéo dài, việc hình thành một nguồn nhân lực đủ lớn cho các lĩnh vực khoa học và công nghệ trong tương lai sẽ gặp khó khăn.
Điều đó cho thấy xây dựng một nền giáo dục thực chất không thể chỉ tập trung vào khâu thi cử cuối cùng. Cần xem xét đồng bộ từ chương trình, phương pháp giảng dạy, cách đánh giá, cơ chế thi đua cho đến mục tiêu dài hạn của việc đào tạo nguồn nhân lực.
Trung thực trong giáo dục phải bắt đầu từ nhà trường và gia đình
Bên cạnh cơ chế quản lý, câu chuyện “học thật, thi thật” còn liên quan trực tiếp đến đạo đức và trách nhiệm của những người tham gia vào quá trình giáo dục. Theo PGS.TS Đặng Quốc Thống, những hiện tượng như gian lận thi cử hay làm đẹp học bạ không đơn thuần là sai sót kỹ thuật mà còn đặt ra vấn đề về đạo đức nghề nghiệp và lòng tự trọng của người làm giáo dục. Một nền giáo dục khó tạo dựng được niềm tin nếu những khẩu hiệu về trung thực được nhắc lại thường xuyên nhưng kết quả báo cáo vẫn được làm đẹp hơn thực tế hoặc năng lực thực của học sinh không tương xứng với điểm số được ghi nhận.
Giáo dục trước hết phải hình thành cho con người ý thức trung thực. Vì vậy, sự trung thực không thể chỉ được giảng dạy cho học sinh bằng bài học đạo đức, mà phải được thể hiện trong hành vi của người lớn. Người quản lý cần trung thực với các số liệu của nhà trường. Giáo viên cần đánh giá học sinh dựa trên năng lực thực tế. Khi kết quả chưa tốt, điều cần thiết là xác định nguyên nhân và tìm cách cải thiện thay vì tìm cách che giấu.
Theo quan điểm này, “dạy thực, học thực, kiểm tra thực chất” không chỉ là yêu cầu về chuyên môn mà còn là một nguyên tắc đạo đức trong giáo dục. Một hệ thống chỉ có thể yêu cầu học sinh trung thực khi chính những người vận hành hệ thống đó cũng tôn trọng sự thật. Vì vậy, thi cử vẫn cần thiết nhưng phải trở về đúng chức năng của nó. Mục tiêu của kiểm tra không phải là tạo ra càng nhiều điểm 9, điểm 10 càng tốt, mà là xác định người học đang ở đâu trong quá trình tiếp thu kiến thức. Kết quả thấp không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thất bại. Trong nhiều trường hợp, một kết quả chưa tốt nhưng phản ánh đúng năng lực lại có giá trị hơn một con số cao được tạo ra bằng sự can thiệp hoặc nới lỏng tiêu chuẩn.
Về lâu dài, chất lượng đầu ra mới phải là thước đo quan trọng nhất của nhà trường. Một cơ sở giáo dục chỉ thực sự đào tạo tốt khi học sinh sau quá trình học tập có kiến thức, kỹ năng và khả năng thích ứng với yêu cầu của thực tế. Tuy nhiên, áp lực thành tích không chỉ đến từ phía nhà trường. Phụ huynh cũng là một tác nhân quan trọng tạo nên tâm lý chạy theo điểm số.
Theo chia sẻ của một hiệu trưởng trường tiểu học tại Hà Nội, nhiều phụ huynh đã đặt áp lực học tập lên con từ rất sớm. Có trẻ chưa vào lớp 1 đã được cho học tiền tiểu học với yêu cầu phải biết đọc, biết viết trước khi chính thức bắt đầu chương trình. Khi trẻ đạt điểm thấp, một số phụ huynh còn tìm cách xin nâng điểm hoặc can thiệp vào các hoạt động chuyên môn của nhà trường. Điều này khiến giáo viên và nhà trường phải chịu thêm sức ép trong quá trình đánh giá học sinh.
Sâu xa hơn, việc quá chú trọng vào điểm số còn có thể tác động đến cách trẻ nhìn nhận giá trị của chính mình. Khi thường xuyên được hỏi “được mấy điểm?”, “có được học sinh giỏi không?” hay “đứng thứ mấy trong lớp?”, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng thành tích học tập chính là tiêu chuẩn quyết định mình có thành công hay không. Khi đó, động lực học tập có nguy cơ thay đổi. Việc học không còn chủ yếu xuất phát từ nhu cầu khám phá, hiểu biết hay phát triển bản thân mà dần trở thành một cuộc chạy đua để đáp ứng kỳ vọng của người lớn. Vì vậy, thay đổi giáo dục không thể chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn cần bắt đầu từ chính gia đình. Thay vì chỉ hỏi con hôm nay được bao nhiêu điểm, phụ huynh có thể quan tâm nhiều hơn đến việc con đã học được điều gì, gặp khó khăn ở đâu và có tiến bộ như thế nào. Sự thay đổi tưởng như rất nhỏ trong cách đặt câu hỏi lại phản ánh một thay đổi lớn hơn trong quan niệm về giáo dục: từ coi trọng thành tích sang coi trọng sự phát triển.
Một nền giáo dục thực chất vì thế không nhất thiết phải tạo ra những bảng điểm hoàn hảo hay những báo cáo toàn con số tích cực. Điều cần thiết hơn là kết quả trung thực, đánh giá đúng năng lực và một quá trình giáo dục thực sự giúp người học tiến bộ. Khi nhà trường dám nhìn thẳng vào hạn chế, giáo viên có thể đánh giá đúng năng lực học sinh, phụ huynh giảm áp lực điểm số và người học được nhìn nhận dựa trên sự tiến bộ thực tế, mục tiêu “học thật, thi thật, nhân tài thật” mới có thể đi từ một khẩu hiệu định hướng trở thành nền tảng thực sự của chất lượng giáo dục.
Với hơn 10 năm hoạt động trong lĩnh vực đầu tư và phát triển giáo dục, StudyCare Education tự hào là đơn vị hàng đầu trong việc cung cấp các dịch vụ học thuật, đảm bảo sự vững chắc về nền tảng kiến thức. Nếu có bất kỳ khó khăn nào và cần được hỗ trợ ngay lập tức về vấn đề học tập, ôn luyện, hãy liên hệ ngay với StudyCare Education để nhận được sự tư vấn và hỗ trợ nhiệt tình từ những giảng viên xuất sắc nhất của chúng tôi:
– Thầy Nguyễn Công Thành: Tiến sĩ Tài chính Quốc Tế – RMIT University 🇦🇺 (Top 223 QS World University Rankings), Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam 🇳🇱 (Top 197 QS World University Rankings), Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội 🇻🇳.
– Cô Phạm Thị Anh Thư: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University (học bổng toàn phần 100%), Thạc sĩ Tài chính Ngân hàng – Đại học Kinh tế Tài chính TP.HCM, Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội, T.E.S.O.L. certificate (High Distinction) – Advanced College of Languages and Training Canada 🇨🇦.
– Thầy Trần Lê Khang: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University, Thạc sĩ Kinh tế học – Erasmus University Rotterdam, TOEIC 980 điểm, IELTS 8.5.
– Thầy Nguyễn Hoàng Phú: Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam, Cử nhân ngành Kinh tế Tài chính – RMIT University, Giảng viên các chương trình chất lượng cao giảng dạy 100% bằng tiếng Anh trường Đại học FPT.
– Thầy Phạm Hữu Vinh: Nghiên cứu sinh Bác sĩ Chuyên khoa I – Đại học Y Dược TP.HCM, Cử nhân Y Khoa – Kỹ thuật Hình ảnh Y học, Đại học Y Dược TP.HCM.
– Thầy Nguyễn Thanh Liêm: Tiến sĩ Kinh tế – Đại học Kinh tế Luật (ĐHQG HCM), Thạc sĩ Khoa học Tài chính Kế toán – Đại học Bangor (Học bổng toàn phần tại Anh Quốc), Cử nhân Kinh tế Đối ngoại, Đại học Quốc gia TP.HCM.
cùng rất nhiều CB-GV-NV xuất sắc khác tại StudyCare Education.
