Các trường đại học Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư cho trí tuệ nhân tạo với tốc độ thuộc nhóm cao nhất trong các quốc gia được khảo sát. Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng mà sinh viên tự đánh giá vẫn chưa hoàn toàn tương xứng với kỳ vọng của thị trường lao động. Khoảng cách giữa khả năng sử dụng công cụ AI và năng lực vận dụng AI để giải quyết các bài toán thực tế đang trở thành một trong những thách thức đáng chú ý đối với giáo dục đại học.
Đầu tư mạnh cho AI nhưng năng lực thực hành của sinh viên chưa theo kịp
Một nghiên cứu chuyên sâu về mức độ sẵn sàng ứng dụng trí tuệ nhân tạo của sinh viên Việt Nam do Tập đoàn giáo dục Pearson phối hợp với Amazon Web Services công bố ngày 6/10 cho thấy các trường đại học trong nước đang dành sự quan tâm rất lớn cho AI. Nghiên cứu nằm trong chuỗi khảo sát được triển khai tại sáu quốc gia gồm Việt Nam, Mỹ, Anh, Malaysia, Brazil và Saudi Arabia. Riêng tại Việt Nam, khảo sát được thực hiện trực tuyến với 50 trường đại học, 51 doanh nghiệp, hơn 300 sinh viên và được bổ sung bằng các cuộc phỏng vấn chuyên sâu với chuyên gia giáo dục.
Kết quả cho thấy Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tốc độ thích ứng nhanh với AI, khi phần lớn các cơ sở giáo dục đại học coi công nghệ này là một trong những ưu tiên chiến lược. Có tới 96% lãnh đạo các trường tham gia khảo sát cho biết đã hoặc đang đầu tư cho AI. Trong số này, 36% xác định AI là ưu tiên trọng tâm và dành ngân sách đáng kể cho lĩnh vực này. So với các quốc gia còn lại trong nghiên cứu, tỷ lệ các trường đại học Việt Nam đầu tư cho AI đứng ở mức cao nhất. Nguồn lực được phân bổ chủ yếu vào đào tạo và phát triển chuyên môn cho giảng viên, nâng cấp hạ tầng máy tính, tăng cường năng lực kỹ thuật, điều chỉnh chương trình đào tạo và ứng dụng AI vào hoạt động quản trị, vận hành.
Sự dịch chuyển này phản ánh xu hướng các trường đại học đang chủ động chuẩn bị cho một thị trường lao động ngày càng chịu tác động sâu sắc của tự động hóa và các công cụ AI tạo sinh. Việc tiếp cận AI vì vậy không còn giới hạn trong các ngành công nghệ thông tin mà đang dần trở thành một năng lực chung đối với sinh viên thuộc nhiều lĩnh vực. Ở phía người học, mức độ tự tin cũng tương đối cao. Hơn 52% trong số hơn 300 sinh viên tham gia khảo sát tự đánh giá khả năng sẵn sàng làm việc trong môi trường tích hợp AI ở mức từ 8 đến 10 điểm trên thang 10. Tuy nhiên, đánh giá của doanh nghiệp lại thận trọng hơn đáng kể. Chỉ 15% nhà tuyển dụng được hỏi cho rằng sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học Việt Nam đạt mức “xuất sắc” về năng lực ứng dụng AI trong thực tế. Đây cũng là tỷ lệ thấp nhất trong sáu quốc gia thuộc phạm vi khảo sát.
Gần một nửa doanh nghiệp cho rằng sinh viên hiện vẫn chưa hình thành được thói quen sử dụng AI một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Những hạn chế thường được nhắc tới bao gồm xu hướng quá tin tưởng vào kết quả do hệ thống AI tạo ra, thiếu bước kiểm chứng thông tin, ít kinh nghiệm xử lý tình huống thực tế, phụ thuộc quá nhiều vào công cụ hoặc sử dụng AI chưa phù hợp với yêu cầu cụ thể của công việc. Điều này cho thấy một nghịch lý đáng chú ý. Sinh viên có thể sử dụng AI thường xuyên và cảm thấy khá tự tin với công nghệ, nhưng sự thành thạo về thao tác chưa đồng nghĩa với năng lực ứng dụng AI vào những nhiệm vụ có tính phức tạp, yêu cầu đánh giá, phân tích và chịu trách nhiệm đối với kết quả. Trong môi trường doanh nghiệp, việc sử dụng AI không chỉ là biết đặt câu lệnh hay khai thác một nền tảng phổ biến. Người lao động còn phải biết xác định đúng vấn đề, kiểm tra dữ liệu đầu vào, đánh giá độ tin cậy của kết quả, kết hợp phán đoán chuyên môn và điều chỉnh cách sử dụng công cụ cho phù hợp với mục tiêu kinh doanh.
Thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo đại học và yêu cầu của thị trường lao động
Theo ông Eklavya Bhave, Giám đốc phụ trách Giáo dục đại học khu vực Châu Á – Thái Bình Dương của Pearson, khoảng cách giữa những gì nhà trường đang đào tạo và những gì doanh nghiệp kỳ vọng không phải là vấn đề riêng của Việt Nam mà xuất hiện ở nhiều thị trường lao động.
Một trong những nguyên nhân nằm ở sự khác biệt về cách tiếp cận. Trong khi nhiều trường đại học tập trung vào việc giúp sinh viên làm quen và thao tác với những công cụ AI sẵn có, doanh nghiệp lại kỳ vọng ở người lao động một năng lực rộng hơn, bao gồm tư duy sáng tạo, phản biện, phân tích dữ liệu và khả năng giải quyết các bài toán cụ thể của tổ chức.
Với cách nhìn này, năng lực AI cần được hiểu như một tổ hợp kỹ năng thay vì một kỹ năng công nghệ độc lập. Sinh viên không chỉ cần biết AI có thể làm gì mà còn phải hiểu khi nào nên sử dụng, đâu là giới hạn của hệ thống, cách kiểm chứng đầu ra và làm thế nào để kết hợp kết quả do AI hỗ trợ với kiến thức chuyên môn của bản thân.
Khoảng cách này càng trở nên đáng chú ý khi AI đang làm thay đổi cấu trúc của nhiều vị trí việc làm ở cấp độ đầu vào. Những nhiệm vụ từng được giao cho nhân sự mới như tổng hợp thông tin, viết báo cáo sơ bộ, xử lý dữ liệu hoặc tạo nội dung cơ bản đang ngày càng có thể được tự động hóa một phần.
Do đó, doanh nghiệp có xu hướng nâng cao yêu cầu đối với sinh viên mới tốt nghiệp. Thay vì chỉ cần hoàn thành những nhiệm vụ lặp lại, người lao động trẻ được kỳ vọng phải có khả năng phân tích, kiểm chứng, đưa ra nhận định và sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ ra quyết định.
Theo ông Bhave, các trường đại học vì vậy cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp trong thiết kế chương trình và phát triển năng lực cho sinh viên. Sự phối hợp này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp đang tái cấu trúc các vị trí việc làm, hoạch định lại nhu cầu nhân lực và xây dựng chiến lược phát triển kỹ năng cho đội ngũ.
PGS.TS Nguyễn Phong Nguyên, Hiệu trưởng Trường Kinh doanh thuộc Đại học Kinh tế TP.HCM, cũng cho rằng sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp có thể giúp hoạt động đào tạo gắn sát với thực tiễn.
Theo định hướng của nhà trường, doanh nghiệp có thể được mời tham gia vào nhiều khâu khác nhau, từ thiết kế bài giảng, trực tiếp giảng dạy đến đánh giá kết quả học tập của sinh viên. Cách tiếp cận này giúp người học nhìn thấy mối liên hệ rõ hơn giữa kiến thức trên giảng đường và những yêu cầu mà họ sẽ phải đáp ứng khi bước vào môi trường làm việc.
Về lâu dài, việc tăng ngân sách cho AI mới chỉ là một phần của quá trình chuyển đổi trong giáo dục đại học. Giá trị thực sự của đầu tư chỉ được thể hiện khi sinh viên có thể chuyển từ khả năng sử dụng công cụ sang năng lực vận dụng công nghệ để tạo ra kết quả có ý nghĩa.
Điều này đòi hỏi chương trình đào tạo phải chú trọng nhiều hơn đến các bài toán thực tế, dự án liên ngành, tình huống doanh nghiệp và hoạt động đánh giá dựa trên khả năng giải quyết vấn đề. Đồng thời, những năng lực như tư duy phản biện, sáng tạo, đạo đức công nghệ, phân tích dữ liệu và kiểm chứng thông tin cần được tích hợp song song với kỹ năng sử dụng AI.
Trong bối cảnh AI ngày càng trở thành một phần phổ biến của công việc, lợi thế cạnh tranh của sinh viên sẽ không nằm ở việc ai sử dụng công cụ nhiều hơn mà ở khả năng sử dụng đúng, hiểu giới hạn của công nghệ và biến AI thành phương tiện hỗ trợ cho tư duy chuyên môn. Thu hẹp khoảng cách giữa đầu tư của nhà trường và yêu cầu của doanh nghiệp vì vậy sẽ là một trong những nhiệm vụ quan trọng để giáo dục đại học Việt Nam chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng với thị trường lao động mới.
Với hơn 10 năm hoạt động trong lĩnh vực đầu tư và phát triển giáo dục, StudyCare Education tự hào là đơn vị hàng đầu trong việc cung cấp các dịch vụ học thuật, đảm bảo sự vững chắc về nền tảng kiến thức. Nếu có bất kỳ khó khăn nào và cần được hỗ trợ ngay lập tức về vấn đề học tập, ôn luyện, hãy liên hệ ngay với StudyCare Education để nhận được sự tư vấn và hỗ trợ nhiệt tình từ những giảng viên xuất sắc nhất của chúng tôi:
– Thầy Nguyễn Công Thành: Tiến sĩ Tài chính Quốc Tế – RMIT University 🇦🇺 (Top 223 QS World University Rankings), Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam 🇳🇱 (Top 197 QS World University Rankings), Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội 🇻🇳.
– Cô Phạm Thị Anh Thư: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University (học bổng toàn phần 100%), Thạc sĩ Tài chính Ngân hàng – Đại học Kinh tế Tài chính TP.HCM, Cử nhân Chuyên ngành Giảng dạy Ngôn ngữ Anh (xếp loại Giỏi) – Đại học Mở Hà Nội, T.E.S.O.L. certificate (High Distinction) – Advanced College of Languages and Training Canada 🇨🇦.
– Thầy Trần Lê Khang: Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tài chính – RMIT University, Thạc sĩ Kinh tế học – Erasmus University Rotterdam, TOEIC 980 điểm, IELTS 8.5.
– Thầy Nguyễn Hoàng Phú: Thạc sĩ Kinh tế Phát triển – Erasmus University Rotterdam, Cử nhân ngành Kinh tế Tài chính – RMIT University, Giảng viên các chương trình chất lượng cao giảng dạy 100% bằng tiếng Anh trường Đại học FPT.
– Thầy Phạm Hữu Vinh: Nghiên cứu sinh Bác sĩ Chuyên khoa I – Đại học Y Dược TP.HCM, Cử nhân Y Khoa – Kỹ thuật Hình ảnh Y học, Đại học Y Dược TP.HCM.
– Thầy Nguyễn Thanh Liêm: Tiến sĩ Kinh tế – Đại học Kinh tế Luật (ĐHQG HCM), Thạc sĩ Khoa học Tài chính Kế toán – Đại học Bangor (Học bổng toàn phần tại Anh Quốc), Cử nhân Kinh tế Đối ngoại, Đại học Quốc gia TP.HCM.
cùng rất nhiều CB-GV-NV xuất sắc khác tại StudyCare Education.
